تبلیغات
کشاورزی - عملیات مکانیزه نخلستان های خرما
عملیات مکانیزه نخلستان های خرما

 

مبانی مكانیزاسیون تولید خرما

احمد مستعان

عضو هیات علمی موسسة تحقیقات خرما و میوه‌های گرمسیری كشور

مقدمه

از نقاط ضعف مشهود در سیستم تولید خرمای كشور، وجود روشهای عملیاتی سنتی و نامناسب در زنجیرة تولید محصول در نخلستان است كه به افزایش هزینه‏ها، كاهش كمیت و كیفیت محصول و بطور كلی عدم بهره‌وری مناسب از ظرفیتهای كنونی تولید منجر شده است. امروزه مشاهده می‌گردد كه بدلیل سختی كار تولید خرما و نیز هزینه‌های بالای آن، از نیروی سنتی مجرب در این زمینه نیز كاسته شده و لذا ناكارآمدی سیستم كنونی تولید بیش از پیش نمایان گشته است. افزایش تولید، كاهش هزینه‏ها، كاهش سختی كار، انجام به موقع عملیات و در نهایت بهبود كیفیت محصول از فواید بكارگیری مكانیزاسیون در كشاورزی است. از این رو گرایش به مكانیزاسیون تولید خرما جهت بهبود صنعت تولید خرمای كشور و حفظ و ارتقای جایگاه آن در بازارهای جهانی امری ضروری است.

 موانع مكانیزاسیون تولید خرمای كشور

مكانیزاسیون تولید خرما در سطح جهانی در ابتدای راه قرار دارد و با توجه به فشارهای اقتصادی - اجتماعی سیر تكاملی آن به تدریج طی خواهد شد. در كشور ما مكانیزاسیون تولید خرما كماكان تحقق نیافته است. از مهمترین دلایل این امر وجود ساختار و شرایط نامناسب نخلستانها به منظور بكارگیری ماشینها می‎باشد. این موارد عبارتند از:

الگو و فاصلة كاشت

الگو و فاصله كشت نخلها از مهمترین عوامل موثر بر سودمندی ماشینها در نخلستان می‏باشد و در حال حاضر از عمده‎ترین نقاط ضعف سیستم تولید خرمای كشور به شمار می‏آیند. در بسیاری از نخلستانهای كشور، بویژه نخلستانهای قدیمی و سنتی، نخلها به صورت پراكنده و بدون رعایت هر گونه الگویی كشت شده‏اند. فاصله كاشت نخلها نیز حتی در یك نخلستان نیز بسیار متغیر و از 2 الی 10 متر و حتی بیشتر در نوسان می‏باشد. این امر علاوه بر ایجاد مانع در برابر حركت ماشینها در نخلستان، الگوی كاری ماشین را بسیار پیچیده می‏سازد.

سیستم آبیاری

آبیاری نخل، عملیاتی است كه از دیر باز در مناطق مختلف به شكلهای گوناگون اعمال می‏گردیده است. سیستم‏های آبیاری مرسوم در مناطق عموماً از نوع سنتی جذر و مدی، غرقابی و تشتكی بوده و در موارد بسیار معدودی به صورت سیستم آبیاری تحت فشار، از نوع قطره‏ای می‎باشند. سیستم‏های آبیاری سنتی نخلستانها همچون جذر و مدی، غرقابی و تشتكی علاوه بر اینكه بازدهی بالایی ندارند، از موانع مهم در برابر تحرك ماشینها و حتی انسان در نخلستان به شمار می‏روند و به عنوان یكی از محدودیتهای مكانیزاسیون تلقی می‏شوند. امروزه تغییر سیستم آبیاری به سیستم‏های آبیاری نوین تحت فشار از جمله قطره‏ای و بابلر آغاز گردیده است و در برخی مناطق همچون جهرم كه 50 درصد سیستم آبیاری آن قطره‏ای است به خوبی گسترش یافته است.

پراكندگی ارقام در نخلستان

در شرایط كنونی، ارقام مختلفی از نخل خرما در یك نخلستان كشت و كار می‏شوند. با توجه به تفاوتهای موجود در ویژگیهای ارقام مختلف، عملیات ویژه‏ای برای تولید محصول هر یك از این ارقام ضرورت می‏یابد كه این خود قابلیت عملیاتی بیشتری را از ماشین مورد نیاز نخلستان طلب می‏كند. افزون بر این نسبت بالای نخلهای نر به نخلهای ماده و پراكندگی آنها در سطح نخلستان این امر را تشدید می‏سازد. در شرایط مناسب، وجود 2 نخل نر خوب به ازای هر صد نخل ماده كفایت می‎كند. با این وجود در برخی مناطق این نسبت حتی به 20 نخل نر برای هر 100 نخل ماده و بیشتر نیز می‏رسد.

كوچك بودن سطح نخلستانها

بر اساس آمارگیری عمومی سال 1371 از بهره‌برداریهای دارای نخل خرما، متوسط مساحت نخلستانهای كشور كمتر از 5/0 هكتار بوده است. وجود نخلستانهای پراكنده و كوچك از محدودیتهای موجود در بكارگیری و گسترش روشهای مكانیزة تولید به شمار می‏رود. چرا كه در این صورت سطح توجیه‎كنندة مالكیت ماشین و ادوات تامین نمی‏گردد.

 میانه‎كاری نخلستان

فواصل میان نخلها در تولید سنتی اغلب به كشت محصولات مختلف از جمله مركبات، یونجه، برنج، سبزی و صیفی، گندم، جو و روناس و به ندرت انار و پسته اختصاص می‏یابد. اگرچه كاشت اینگونه محصولات بهره‏وری از فضای میان نخلها را افزایش می‏دهد و در مبارزه با علف‏های هرز نیز موثر است، با این وجود مجالی برای حركت و عملیات ماشین در نخلستان باقی نمی‏گذارد.

نبود شاخصهای مناسب و كاربردی مكانیزاسیون در تولید خرما

یكی از عوامل كلیدی در توسعه و گسترش مكانیزاسیون وجود شاخصهای مناسب است. در صورت وجود شاخصهای مناسب، وضعیت موجود به درستی شناخته شده، برنامه‎ریزی برای بهبود آن امكان‎پذیر می‎گردد و همچنین تكامل مكانیزاسیون سیری پیوسته و غیرمنفصل را طی خواهد نمود. در شرایط حاضر هیچگونه شناختی از شاخصهای مكانیزاسیون و وضعیت آنها و همچنین نحوة بكارگیری و سودمندی ماشینها و یا تجهیزات موجود در نخلستانها وجود ندارد.

نبود ابزار عملیاتی

نبود ابزار به عنوان محدودیت تكنولوژیك مكانیزاسیون تولید خرما تلقی می‏شود. این امر بدلیل پایین‎ بودن بهره‏وری نخلستانها، محدودیت كارآئی ابزار در انجام عملیات نخلستان و نیز عدم وجود شاخصهای مناسب در این زمینه می‏باشد. ملاحظه می‎گردد كه مسائل گفته شده سیر تكامل ابزار و استفاده از حداقل ادوات موجود را نیز با مشكل مواجه نموده است. در حال حاضر تراكتور به ندرت در نخلستانها مورد استفاده قرار می‏گیرد و در صورت وجود آن در نخلستان، عملاً در كارهای عمومی همچون شخم، حمل‎ونقل و یا پمپاژ آب به كار گرفته می‏شود.

مشكلات منطقه‌ای

افزون بر موانع عمومی فوق مشكلات متعدد دیگری نیز در مناطق مختلف وجود دارند كه خاص آن مناطق می‌باشند. اثرات منفی ناشی از جنگ تحمیلی بر نخلستانهای مناطق مرزنشین استانهای خرماخیز بویژه خوزستان از شاخصترین این مشكلات است. بخش قابل توجهی از نخلستانهای خرمشهر و آبادان در اثر جنگ به طور كامل تخریب شده‌اند و بخش دیگر نیز بدلیل رها ماندن در دوران جنگ و سالهای پس از آن در اثر عواملی همچون گسترش آفات  و بیماریها و نیز تراكم بسیار علفهای هرز، دچار خسارتهای بسیاری شده‌اند كه در كل به كاهش عملكرد و سطح بارور نخیلات و نهایتاً غیر اقتصادی شدن تولید خرما در این مناطق منجر شده است.

 پیش شرطهای مكانیزاسیون

جهت مكانیزه كردن نخلستان و استفاده از روشهای عملیاتی مناسب، مهیا كردن شرایط اولیه و بستر لازم، ضروری است. در صورت فراهم نبودن شرایط مورد نظرِ مكانیزاسیون، ماشینهای عملیاتی به ناچار باید پیچیده بوده و قابلیت انعطاف آنها در تعامل با محیط كار و محصول و نیز مانورپذیری آنها بالا باشد كه در این صورت بدلیل بالا بودن هزینه‏ها، انجام عملیات غیر اقتصادی گشته و گاهاً انجام مكانیزة آن ناممكن می‏گردد.

بر اساس توصیه‏های فائو سودمندی ماشینهای نخلستان تنها در صورت برآورده شدن شرایط زیر امكان‎پذیر خواهد بود

۱- نخلها با فاصله زیاد از هم كشت شده باشند،

۲- نخلها در خطوط مستقیم كاشته شده باشند،

۳- نخلها مسن باشند،

۴- نخلها همسن باشند،

۵- نخلها ترجیحاً تماماً از یك رقم باشند،

۶- هیچگونه میانه‎كاری در نخلستان انجام نشود،

۷- هیچگونه كانال زهكشی و آبیاری باز و عمیقی كه عبور از روی آن در حین عملیات الزامی گردد وجود نداشته باشد،

۸- محصول زیاد باشد،

۹- خرما باید خشك و یا تقریباً خشك باشد،

۱۰- نیروی كار باید گران و ماشینها ارزان باشند.

شرایط فوق و مباحث قبلی نشان می‏دهد كه قریب به اتفاق موارد فوق در زمان احداث نخلستان تعیین می‏شوند. از اینرو توجه به كلیه فاكتورها و عوامل موثر در زمان احداث نخلستان امری ضروری است. به عبارتی بهتر، اصول بنیادین مكانیزاسیون تولید خرما در زمان احداث نخلستان پی‎ریزی می‏شوند. در تمامی موارد، شرایط الزامی برای بكارگیری مكانیزاسیون در تولید، بر حذف موانع و كاهش ناهمگونیها و افزایش یكنواختی در عوامل تولید استوار است. از اینرو ویژگیهای ضروری جهت ایجاد بستر مناسب مكانیزاسیون در سطح نخلستان را می‏توان به شكل زیر بازنویسی نمود.

الگوی كاشت

همانگونه كه پیشتر گفته شد، رعایت الگوی كشت مناسب در نخلستان جهت كار ماشینها ضروری است. در صورت تامین این نیاز، عبور و مرور ماشینها در نخلستان ممكن شده و شرایط فیزیكی كار ماشین، از جمله فاصله و ترتیب انجام كار به صورت یكنواخت تامین می‎شود كه این خود باعث كاهش زمان و هزینه‎های عملیات خواهد گردید. از اینرو رعایت الگوی منظم كشت مطابق با شرایط اقلیمی، سیستم تولید و ارقام منطقه ضروری است. الگوی كشت توصیه شده توسط كارشناسان خرما برای كشور (بدون میانه‌كاری نخلستان)، كاشت نخلها با فاصلة 8 × 8 متر است.

رقم نخل

هر یك از ارقام خرما شرایط عملیاتی ویژه‏ای را طلب می‏كند.  در صورتی كه ارقام متعددی در نخلستان كشت شوند، علاوه بر ناكارآمد جلوه نمودن ماشین، زمان و هزینه‏های انجام عملیاتی بدلیل تكرار زیاد عملیات افزایش می‏یابد. از اینرو توصیه می‏شود تنها یك رقم مناسب (از نظر سازگاری، عملكرد و كیفیت) در نخلستان كشت شود. در كشت ارقام و پایه‏های نر نیز توصیه می‏شود كه به ازای هر یكصد نخل ماده 2 الی 3 نخل نر مناسب در گوشه‏ای مجزا از نخلهای ماده كاشته شوند.

ارتفاع نخلها

یكی از عوامل موثر در كاهش غیریكنواختی محیط كار ماشین، برابر بودن ارتفاع نخلهای درون نخلستان است. در صورتی كه شرایط خاك نخلستان از نظر بافت، عناصر غذایی و زهكشی در سطح نخلستان زیاد متغیر نباشد، با كاشت نهالهای (یا پاجوشهای) همسن (از یك رقم) و انجام عملیات بهزراعی مناسب، می‏توان انتظار داشت كه ارتفاع نخلها در آیندة نخلستان برابر باشد. ذكر این نكته ضروری است كه بدلیل اینكه ارتفاع نخل از عوامل تعیین كننده در كار ماشینها در نخلستان است، برابری ارتفاع نخلها علاوه بر توجیه استفاده از ماشین در انجام عملیات، از پیچیدگی الگوریتم عملیات می‏كاهد.

سیستم آبیاری و زهكشی

اصلاح سیستم آبیاری و زهكش نخلستانها یكی از موارد مهم در بسترسازی مكانیزاسیون تولید خرما به شمار می‏رود. وجود كانالهای باز و عمیق آبیاری در بسیاری از مناطق خرماخیز كشور، بویژه مناطق ساحلی جنوبی، یكی از موانع بكارگیری تراكتور در نخلستانها به شمار می‏رود. آبیاری سنتی سطح نخلستان را سست نموده و بكارگیری ماشینها را ناممكن می‏سازد. افزون بر این، بدلیل وجود كانالهای آبیاری و زهكشی، غلبه بر ناهمواریهای سطح نخلستان، قابلیت بالای ماشین‏ها را می‎طلبد. از اینرو توصیه می‏شود كه از طریق بهینه‎سازی سیستم زهكشی و آبیاری، علاوه بر جلوگیری از سست شدن زمین، سطح زمین را نیز هموار ساخته تا عملیات و حمل‎ونقل در نخلستان به سادگی امكان‎پذیر گردد. سیستم آبیاری بابلر یكی از گزینه‎های مناسب جهت جایگزینی روشهای آبیاری سنتی كم بازده و نامناسب نخلستان است.

میانه‎كاری

میانه‎كاری به عنوان مانعی فیزیكی در مسیر ماشینهای نخلستان محسوب می‏شود. این عمل باعث سست و مرطوب شدن زمین و كاهش دید كاربر ماشین در نخلستان در حین اجرای عملیات می‏گردد. از اینرو در صورت مكانیزه نمودن نخلستان و استفاده از تراكتور و ادوات وابسته در آن، توصیه می‏شود از كشت محصول در میان ردیف نخلها اجتناب شود.

شرایط فوق از جمله مبانی اساسی مكانیزاسیون در نخلستان به شمار می‏روند. عدم تامین هر یك از شرطهای فوق باعث بروز مشكلات فراوان می‏گردد و افزایش قابلیت و كارائی ماشین عملیاتی نخلستان را طلب می‌نماید. در صورتی كه تكنولوژی مناسب و ارزان نتواند این قابلیت‎كاری موردانتظار را تامین نماید، مكانیزاسیون تولید خرما ناكام خواهد ماند.

از موارد مهمی كه ذكر آن ضروری است، توجه به وسعت محدودة همگونی عوامل تولید است در صورتی كه تعداد نخلستانهای بیشتری از نظر ساختار به یكدیگر شبیه باشند، امكان تولید و بكارگیری ماشینهای بسیار تخصصی و با ظرفیت كاری بالا در نخلستانها افزایش می‏یابد. از اینرو توصیه می‏شود عواملی همچون موارد زیر در برنامه‏ریزیهای منطقه‏ای و حتی استانی مورد توجه قرار گرفته و به دقت نظارت و پیگیری شوند.

رقم خرما

وجود تفاوت در خصوصیات ارقام و نحوه تعامل با آنها، وجود ماشینهای متنوع را ضروری می‏سازد كه این امر سبب افزایش ناهمگونی می‎شود. در صورت یكسان بودن رقم یا ارقام تولیدی منطقه كارائی و سودمندی ماشین‏ها افزایش می‏یابد، گسترده شدن سیستم خدمات و سرویس آنها امكان‎پذیر گشته و از اینرو ترویج آنها با سهولت بیشتری هموار خواهد شد. از اینرو توصیه می‏شود در كشت‌های جدید نخلستانها در سطح منطقه‏ای تنها دو یا سه رقم مناسب از نظر عملكرد، سازگاری و بازارپسندی ترویج شوند. جدول ۱، ارقام تجاری توصیه شده جهت كشت در مناطق خرماخیز كشور را بر اساس آخرین یافته‎های تحقیقاتی موسسة تحقیقات خرما و میوه‎های گرمسیری كشور نشان می‎دهد.

جدول ۱: ارقام تجاری توصیه شده توسط موسسة تحقیقات خرما و میوه‎های گرمسیری كشور بر اساس آخرین یافته‎های تحقیقاتی

نام منطقه

ارقام خشك و نیمه‎خشك

(اولویت اول)

ارقام تر

(اولویت دوم)

حاجی‎آباد هرمزگان

پیارم ، زاهدی

خاصی ، مضافتی

میناب هرمزگان

توری

مرداسنگ ، حلاوی ، برحی (درحد مصرف تازه‎خوری)

بوشهر (برازجان)

زاهدی

كبكاب ، شهابی

جهرم

زاهدی ، پیارم

شاهانی ، مضافتی

جیرفت

زاهدی ، دیری

مضافتی

شهداد كرمان

پیارم ، زاهدی

مضافتی

خوزستان

استعمران ، زاهدی ، دیری ، حلاوی

برحی

الگو و فاصله كشت نخل

یكی از شاخصهای مهم در طراحی ادوات نخلستان همچون سمپاش، بالابر، و … فاصلة كاشت میان ردیف نخلهاست. در صورت تنوع در سیستم كاشت، كارایی ماشینهایی كه باید طراحی شوند به یك یا دو سیستم محدود شده و از تحت پوشش قرار دادن الگوهای كشت دیگر عاجز خواهند شد یا بهره‏وری مناسبی در آنها نخواهند داشت. این امر تنوع و گوناگونی ماشینها را می‏طلبد كه با توجه به لزوم كاهش تنوع و تفاوتها در مكانیزاسیون، مانعی در مسیر مكانیزاسیون به شمار می‏رود. از اینرو توصیه می‏شود الگوی كشت مطلوب، به صورت یكنواخت در سطح منطقه‎ای ترویج شود.

اندازه نخلستانها

یكی از موانع مكانیزاسیون پایین بودن تمركز عملیاتی در نخلستان بدلیل وسعت كم آنهاست. در شرایط كنونی، متوسط مساحت نخلستانهای كشور كمتر از یك هكتار است و جهت بهینه‎سازی شرایط مكانیزاسیون توصیه می‏شود در جهت یكپارچه‎سازی نخلستانها و افزایش متوسط سطح نخلستانها در سطح منطقه‏ای بویژه در احداث نخلستانهای جدید تلاش گردد.

 

نتایج بحث

در این نوشتار سعی گردید مكانیزاسیون تولید خرما از نظر مشكلات و راهكارهای اصلاحی، مورد بحث قرار گیرد. مشكلات موجود در مسیر مكانیزاسیون تولید خرمای كشور عبارتند از:

           · الگوی كشت نامنظم

           · سیستم آبیاری نامناسب

           · پراكندگی ارقام در نخلستان

           · كوچك بودن سطح نخلستانها

           · میانه‎كاری نخلستان

           · نبود شاخصهای مناسب مكانیزاسیون

           · نبود ابزار عملیاتی مناسب

           · مشكلات منطقه‌ای

پس از بررسی شرایط الزامی مكانیزاسیون، عملیات احداث نخلستان از مهمترین نقاط حساس و تاثیرگذار سیستم تولید خرما شناخته شد و تامین شرایط زیر در سطح خرد، نخلستان، و در سطح كلان، منطقه‏ای و استانی، حهت ایجاد بستر مناسب برای مكانیزاسیون خرما ضروری شناخته شد.

· الگوی كشت مناسب و یكسان در سطح منطقه‎ای

· كاهش تنوع رقم و استفاده از ارقام مناسب در سطح منطقه‏ای و استفاده از تنها یك رقم مناسب در هر نخلستان

· یكپارچه‌سازی نخیلات

· اصلاح و گسترش سیستم آبیاری نوین و اصلاح سیستم زهكشی

· عدم میانه‎كاری نخلستان در فاز بهره‌برداری اقتصادی

· كشت همزمان پاجوشها و یا نهالهای همسن

در پایان ذكر این نكته لازم است كه موفقیت مكانیزاسیون تولید خرما، در گرو عزم ملی و توجه خاص سیاستگذاران بخشهای كشاورزی، اقتصادی و صنایع دولت به این محصول مهم و استراتژیك است. در این میان توجه به مناطق آسیب دیده از جنگ تحمیلی كه بخش عمده‌ای از خرمای صادراتی كشور را تولید می‌كنند امری ضروری است.



تاریخ : پنجشنبه 16 خرداد 1392 | 01:10 ب.ظ | نویسنده : sydeh_azam hosseyni | نظرات

ا